Serdar AYDOĞAN

Kriz : Sıradan olan durumun beklenmedik zamanda veya aniden bozulmasıdır.

Ekonomik Kriz: Ekonomik işleyişin bozulması veya bozulma riskinin ortaya çıkma ihtimalinin ağırlık kazanmasıyla piyasa işleyişinde daralma olarak tanımlayabiliriz.

Ekonomik krizle ilgili yüzlerce tanım ve kriter kullanabiliriz. Bunla ilgili de sayısız yazılar yazılabilir. 90’lı yıllarda ekonomik krizi defalarca yaşamış, 2001 krizi hayata başlamış,2008 krizini bizzat hissetmiş,2020 pandemi krizini anlamlandırmış biri olarak konuyu tarafımca yorumlamak isterim.

   Ekonomik kriz diye tanımlanan ve piyasa durgunluğu, nakit akışının daralması, fiyatların artması, satın alma gücünün azalmasına bağlı olarak arz talep dengesinin miktar olarak daralması herkesi etkileyen bir olaydır. para ile alışveriş yapan herkesi etkilemesi beklenirken 2000 yılından beri yaşanan iki krizin önceki krizlerden farklı olduğunu iddia edebilirim. Ekonomik kriz reel olarak herkesin etkilendiği, finansal kriz ise yatırım alanında ani değer kaybı şeklinde de değerlendirmeler ortaya çıkıyor fakat yaşanan son iki krizin özellikleri biraz farklı. 2008 krizini mortgage krizi ve 2020 pandemi krizinde dikkatimi çeken hususlar var.

    1995 krizi, 1998 Asya krizi,2000 yılı Dot-com krizleri hem finansal hem de reel ekonomik kriz olarak geçerken 2008 krizi ve 2020 pandemi krizi daha çok finansal kriz olarak geçmiştir. 2008 krizi reel ekonomi etkisi 1 yıl sonrasında aşılıp normale dönerken pandemi krizinde ise reel ekonomiye etkisi hala sürmektedir.

   Gelelim asıl konuya ekonomik krizlerin tanımında basit olarak riske karşı daralma veya borç ödeyememe korkusu ile nakit akışı zayıflaması mı olarak görünür. Bu kadar basit tanımlanacak şey bu durumda basit finansal bir fırtına olarak tanımlanabilir. Oysa ekonomik kriz basit tanımlanamaz çünkü krizi oluşturan belirtiler vardır ki kriz denir. Enfeksiyon kapan hastadır. Hasta olan kişi de hastalık nedeni ile normal sağlığını yitirir. Hafif şekilde atlatır, aksırır, tıksırır veya sere serpe yatar. Hasta hastadır ve ölçüleri vardır ya da değildir. Kriz vardır az, çok ya da yoktur. Özellikleri olmadan 2020 yılı pandemisini kriz ilan ettiklerinde aşağıdaki sebeplerden ekonomik krizlerin yeniden tanımlanma ihtiyacını tartışmaya açmak isterim.

1.  Beklenmedik şekilde ve ani olarak gelişir 

   Pekala bekleniyordu! Dünya birkaç teknoloji şirketinin hızla ilerlemesi ve yeryüzü üzerindeki birçok ülke gayri safi milli hasılası üzerinde işlem yapan şirketin hacimli ilerleyişi ile mi büyümeyi sürdürecekti?

2.    Toplam mal, hizmet ve varlık talebin çeşitli nedenlerle azalmasıyla ilişkilidir.

    Pandemi krizinde bunların nerdeyse hiçbiri keskin şekilde olmadı. Hatta talep artışına bağlı olarak arz sıkıntısı yaşandı. Örnek olarak araç talebi iyice arttı ve araç arzı çip krizine bağlandı. Olması gereken talep azlığı arz fazlalığı ile fiyat düşmesi beklenirken, üretim yetersizliğine kulp buldular. Çip yok! ve krizde fiyat arttı. Krizlerde fiyatta artar. bu da normaller içindedir fakat fiyat artışını sağlayan yokluk değil, normal üretimi sağlayan şartların dışında bahane üretilmesi. Çip krizi diye de isimlendirilmesi. Peki 2008 krizinde ne oldu. Birçok firma araç talebi düşmesi ile karlarını yok sayacak kampanyalar yaptılar. hatta bir marka” Aracını benden al iş bulduğunda ödemeye başla” dedi. Eğer varlIğın azlığı nedeniyle fiyatı yükseliyorsa ve üretilme sağlanamıyorsa buna ekonomik kriz denmez. Buna Kıtlık denir.

3.  Ekonomik faaliyetler yavaşlar ve ya durma noktasına gelir.

    Gelmedi. Fabrikalar ve işyerlerinin çoğu kapalı iken ekonomik faaliyetler azalmadı. Her sektör akıl geliştirerek veya destekle ayakta kaldı. Bazı sektörler ise aşırı büyüdü.

4. İşsizlik artar

    Çoğu kişi işsiz kaldı, devlet desteği ile Pandeminin bitmesini beklediler. Kriz nominali dışında bir durum ile süreç atlatıldı.

5.    Gelir düzeyi düşer  ve gelir dağılımı bozulur.

    Gelir düştü ve gelir dağılımı orta gelirli azaldı. Çok azı fırsatı değerlendirerek üst kısma çoğu ise alt gelir gruba hızla düştü. Gelir dağılımı bozuldu.

   Sonuç : 2020 yılı Pandemi krizi diye adlandırılan virüs kökenli salgın, toplumsal bir dönüşüme neden oldu. 2008 krizinde bir bankanın temerrüde düşmesi ile silsile yoluyla bunlara bağlı olan şirketin batması ile dünya finansal kriz yaşadı. Lehman Brothers iflası ile 30 usd olan Citibank 1 usd ye kadar geriledi. Borsa Istanbul’da 30 kuruşa onlarca şirket hisse senedi vardı. Dow jones %50 Bist 100 ise 58 binden 22 bine kadar çekildi. Dünya üzerindeki tüm borsalarda benzer kayıplar vardı. Finansal bir krizdi ve etkisi ekonomiye de yansıdı. Fakat basılan para ile toparlanması sadece 1 yıl sürdü. Birkaç büyük banka kurban edilmesi süreç çok hızlı aşıldı. Birkaç banka bu denli keskin bir finansal daralmaya sebep olurken 2020 pandemisinde yeryüzünde tüm şirketler durma noktasına geldiği halde neden hisse fiyatları keskin düşmedi. Üç beş gün düşüş sonrası borsa tarihlerinin en büyük zirvelerini yaptı. Hiç güven kazanmayan kripto paralar aşırı derece de talep görmeye başlandı. Uçaklarının tamamı yerde olan bir firma sermayesinden fazla zarar ettiği dönemde hisse fiyatları düşük kalmazken, bilançoların çoğu ekside iken hızla hisse fiyat artışı oldu. pandemi krizinde anladığım şudur ki! Kriz denilen şey bir banka batar tüm dünya batar, Kriz olduğu halde Tüm dünya şirketleri daralır ama Dünya yükselir oldu. krizler aslında bir doğal dünya döngüsü değil, bir çığırkanın söylediği , üst yöneticilerin beklediği fakat beklememiş gibi göründüğü servet transferleri imiş. Ekonomi doğal şartlar üzerinde değil, tamamen istatistik, zamanı, günü, saati belli bir aldatmacadan ibaret olduğu tarafımca öğrenildi. Doğal olmayan bir ekonominin krizi sahte ise büyümesinin doğal olması beklenemez. Burası da normal dışında gelişen bir durum. O zaman önümüzdeki yıllarda doğal olmayan bir kriz ve doğal olmayan bir büyüme beklerken, Doğal büyüme iyi de Doğal bir kriz çarparsa ne yapacağız? Nasıl anlayacağız? Bunun cevabını veremiyoruz.

  Yazımın bu kısmına kadar okuduysanız ilginiz için teşekkürümü de kabul etmiş sayılırsınız. Hoşçakalın