Finans dünyasının ucundan tutup başladığım dönemden (2003 Yılı) beri yatırım modelleri zamanla değişim göstermiştir. Yatırım zamana, kişilerin kişilik yapısına, ihtiyaca vb sebeplere bağlı olarak değişir. İnsanların yatırımlarla ilgili en önemli göstergesi etrafındaki kişiler ve tecrübeleri olmuştur. Dolayısıyla yatırım yapılırken en önemli göstergenin insan olması; Hataların önü açık hale geldiği durumu gösterir. Toplum olarak yatırım araçları gözlemlediğimiz ve bildiğimiz dışına çıkmaz. Yeni olaylar genelde dolandırıcılıkla sonlandığı için ayrıca genelde sermaye sahibinin genelde orta yaş üzeri olması sebebiyle yenilenme oldukça gecikmiş, yeni fırsatlar işin üst düzey yöneticiler tarafından değerlendirilmiştir. Büyük ve orta yatırımcı en kazançlı sektörlerde boy gösterirken küçük sermayeli yatırımcı sürekli yüksek riskli varlıklara hatta ütopik yatırım modellerine sevk edilmektedir.

                Büyük ve orta sermaye için: Var olan ve sürekli kazanç getiren, devlet tarafından desteklenen, Riskleri ortadan kaldırılmış-sigorta edilmiş, neredeyse sermayenin tamamı baştan karşılanan Şirket kurma, şirket satın alma ve ortaklıklar kurma yoluna giderler. Yeni bir şey öğrenmelerine gerek yoktur. Tecrübeleri ile kar eden kuruluşlara satın alma ve ortaklık yoluyla girişimleri olur. Örnek olarak son 20 yılın en büyük iç sektörü olan gayrimenkulde çoğu büyük ve orta yatırımcı rol aldı. Hibe, destek, vergi muafiyetleri, önlerini açılan sürekli kaynak sağlanması, sürekli müşteri sağlanması da eklenirse bu tür yatırımcılar neden risk alsın?  Sürekli artan arsa fiyatları, sürekli artan konut fiyatları, Düşük faizle sürekli oluşan talep, ayrıca dış göçle sürekliliği garanti alınan talep olursa milyon veya milyar dolarları olan insanların yıllık örnek ortalama %300 e varan kazançları hedge edilirse sizce bu konfordan çıkarlar mı? Çıkmazlar. Büyük ve orta sermaye sahibi insanlar için genelde bu yönlü yatırım yaptıkları için neredeyse yüksek kazançları devletçe ve ortaklıklarınca sigorta edildiğinden konforlu, yüksek kazançlı alanlarından devam ederler. Peki on milyonlar üstü ve  milyar dolarların sahibi olmayan küçük sermaye sahibi olan insanlar ne yapar? Yatırım ve portföy modelleri yazımın rengi belli olmaya başladı. Çoğu yönlendirme onlar için yapılır. Büyük ve orta sermaye sahibi insanlar için seçenekler doğrudan iş bağlantılı kazançlar olurken Küçük sermaye sahibi insanlar için yatırım modelleri ve portföy seçenekleri oluşturulur. Genelde doğrudan iş dünyasına değil dolaylı olarak kazançlarına ortak olma yoluna gidilir.

Yatırım modellerini şu şekilde sınıflandırabilirim.

A-Aşırı defansif yatırım portföy modeli

B-Orta defansif yatırım portföy modeli

C-Az defansif yatırım portföy modeli

D-Az ofansif yatırım portföy modeli

E-Orta ofansif yatırım portföy modeli

F-Aşırı ofansif yatırım portföy modeli

G-Ütopik yatırım portföy modeli

            A-AŞIRI DEFANSİF  YATIRIM PORTFÖY MODELİ

            %100 Faiz modelidir.

              Bu modelde kişiler faize yönelir. Düzenli, sürekli ve sabit getiriden yanadırlar. Banka vadeli mevduat faizleri, bono, repo, tahvillerden oluşurlar. Çok değişken olmamakla beraber birbirleri arasında pek faiz farkı olmaz, istisnai dönemlerde birbirleri arasında geçiş yaparlar aşırı çalkantılı dönemlerde gecelik faizlere yönelirler. Genelde ne kazanacakları önceden bellidir. Yüksek mevduatlara verilen faiz o dönem enflasyonu altında kaldığı için enflasyon altında getiri elde ederler. Ofansif-korumacı, risk almaktan kaçınan insanlardan oluşur.

             B- ORTA DEFANSİF YATIRIM PORTFÖY MODELİ

             Orta defansif modelde genelde:

%100 Altın

%80 Altın %20 Faiz

%60 Altın %20 Faiz %20 diğer kıymetli metaller

           Bu modelde oranlar değişse de altın, gümüş, diğer kıymetli metaller  oranı %50 altına düşmez. Ülke halkının en çok yatırım yaptığı modeldir. Az fakat sürekli olan tasarruflar için en sık rastlanan modeldir. Altın, gümüş ve diğer kıymetli metallerin içinde bulunduğu modeller için Uluslararası fiyatlarına bakmaksızın, döviz bazlı yükselmeleri bu modeli kullananlar için yeterlidir. Sabırlıdırlar, Genelde diğer yatırım araçlarından uzaktırlar, orta ve uzun vadecidirler, sadece çok önemli ihtiyaçlarında satış yaparlar, genelde fiziki olarak bulundurmak isterler. Ev ve araç sahibi olmak için en kullanılan biriktirme modelidir. Genelde enflasyona yakın kazanç elde ederler. Enflasyon üstü kazanç pek elde edilmez. Ofansif-korumacı, risk almaktan kaçınan insanlardan oluşur.

             C- AZ DEFANSİF YATIRIM PORTFÖY MODELİ

             Az defansif modelde genelde:

%50 Altın %25 Faiz %25 döviz

%40 Altın %40 Döviz %20 Faiz

%50 Döviz %25 Faiz %25 diğer kıymetli metaller

           Bu modelde oranlar değişse de altın ve döviz oranı %50’yi geçmez. Genelde halkın piyasaların oynaklıklara sahip olduğu dönemde tercih ettiği bir modeldir. Genelde enflasyona yakın kazanç elde ederler. Enflasyon üstü kazanç pek elde edilmez. Ofansif-korumacı, risk almaktan kaçınan insanlardan oluşur.

             D- AZ OFANSİF YATIRIM PORTFÖY MODELİ

             Az ofansif modelde genelde:

%50 Döviz %25 Faiz %25 A ve B tipi fonlar

%40 Döviz %40 faiz %20 A ve B tipi fonlar

%50 Döviz %30 Faiz %20 A ve B tipi fonlar

           Bu modelde oranlar değişse de döviz oranı %50’yi geçmez. Ayrıca A ve B tipi fonlardan alanların olduğu modeldir. Bu model finans piyasalarına ilgili ve takipte olan insanlardan oluşur. Ofansif modeller genelde enflasyon üstü ve altı kazançlar elde ederler. Defansif korumacı değildirler. Ayrıca tamamen ofansif de değildirler. Az risk almaktan hoşlanan insanlardan oluşur. Biraz bilgi ve ilgi gerektirir. Finansal okuryazarlığın gerekli olduğu bir modeldir.

             E- ORTA OFANSİF YATIRIM PORTFÖY MODELİ

             Orta ofansif modelde genelde:

%50 Döviz-Faiz %50 A tipi fonlar ve Hisse Senedi

%60 Döviz-Faiz %40 A tipi fonlar ve Hisse Senedi

           Bu modelde oranlar değişse de  A tipi fonlar ve Hisse Senedi oranı  %50’yi geçmez ve %25 altına düşmez. %25 üzerinde olan A tipi fonlar ve Hisse Senedi  olması sebebiyle piyasaları sürekli takip eden ekonomi haberlerine kulak kesilen kitleden oluşur. risk almaktan hoşlanan  fakat tedbiri de elden bırakmayan insanlardan oluşur. Bilgi ve ilgi gerektifrir. Finansal okuryazarlığın gerekli olduğu bir modeldir. Enflasyon üstü getirileri olduğu kadar, düşüş yönlü piyasalar da kayıplara da sebep olabilir.

             F- AŞIRI OFANSİF YATIRIM PORTFÖY MODELİ

             Aşırı ofansif modelde genelde:

%50 Döviz-Faiz %50 A tipi fonlar ve Hisse Senedi

%40 Döviz-Faiz %60 A  tipi fonlar ve Hisse Senedi

           Bu modelde oranlar değişse de A tipi fonlar ve Hisse Senedi oranı %50 altına düşmez. %50 üzerinde olan A tipi fonlar ve Hisse Senedi olması sebebiyle piyasaları sürekli takip eden ve ekonomi, finans olaylarını sürekli takip eden, yurt içi ve yurtdışı ekonomi verilerini takip eden kitleden oluşur. Aşırı risk almaktan hoşlanan fakat tedbiri sat butonuna bağlı insanlardan oluşur. Genelde hisse senedi sahibi olmadan durmazlar piyasaların düşüş eğiliminde olduğu dönemlerde satarak nakite geçerler ve uzun vadeli olanlar düşüşlerde daha fazla hisse alırlar. Temettü ödemeleri için bekleyen uzun vadeli yatırım yapanları da barındırırlar. Bilgi ve ilgi gerektirir. Finansal okuryazarlığın gerekli olduğu bir modeldir. Enflasyon üstü aşırı getirileri olduğu kadar, düşüş yönlü piyasalar da aşırı kayıplara da sebep olabilir.

              G-ÜTOPİK YATIRIM PORTFÖY MODELİ

Ütopik yatırım model  genelde:

%100 Hisse Senedi

%100 Kripto varlıklar

        Bu modelde yatırımların tamamı bir hisse senedi veya kripto paralara yatırılmıştır. Portföyün tamamı riskli varlıklar üzerine olması, risklerin azaltılmaması hususunda kayıp ve kazanç keskin olur. Bu model türünde son yıllarda ciddi kazançlar da elde edildi. Temettü yatırımcılığı denen düzenli temettü dağıtan Borsa İstanbul’da işlem gören özellikle Bist30 hisselerinde yüksek kazançlar görülürken kripto borsalarında son iki yıldır bir kaos hakim oldu. Şuan toparlanma gösterse de kripto paralarda 3 yıl öncesine göre haylice kayıp oluştu. Ütopik modelde kazanç ve kayıplar enflasyonun haylice altında ve üstünde gerçekleşti. Bu modelin en önemli kusuru risklerin tamamının alınmasıdır. Yatırımın %100 olarak bir alana kaydırılmasıdır. Herhangi bir hedge etme yoluna gidilmez. Aşırı kazanma arzusu olduğundan risk iştahı yüksektir. Genelde finansal okuryazarlığı olan profesyoneller veya finansal okuryazarlığı hiç olmayan insanların tercih ettiği bir modeldir.

Risk Oranı Düşük Yatırım Araçları Nelerdir?

Yatırım yapmaya karar veren kişiler pek çok seçenekle karşı karşıya kalırlar. Düşük risk oranı ile yatırım yapmak isteyen yatırımcıların karşısına 10 farklı seçenek çıkar. Bu seçenekler vadeli mevduat, tahvil, altın, döviz,  repo, yatırım fonları, likit fon, BES, gayrimenkul, ve devlet tahvili  sayılabilir. Her biri kendi içerisinde çeşitli avantajlar sunar

1.Vadeli Mevduat

Özellikle enflasyon karşısında paranın değer kaybetmesini istemeyenler tarafından tercih edilebilecek olan vadeli mevduat, banka kullanılarak yapılan bir yatırımdır. Uzun süreli yatırım olarak daha fazla getiri sağlayabilecek olan bu yatırım aracı, sık sık dalgalanma yaşamadığından ötürü dengeli bir yatırım yapma imkânı sağlar.

2. Tahvil

Tahvil, vadesi bir yıldan uzun olan borç senedi olarak tanımlanabilir. Bu yatırım çeşidinde kurumsal işletme ya da devletin finansman ihtiyacını giderme amacı güdülerek onlara bir süre zarfında sabit veya değişken faizle borç verilir. Verilen sürenin sonunda faiz getirisi elde edilir. Tahvil, yazılı bir senettir. Bu amaçların dışında özel sektör gibi farklı amaçlar için de tahvil işlemi yapılabilir.

3. Altın

Altın fonu, altın külçe veya altın üreten şirketlere yatırım yapılan bir fon olarak tanımlanabilir. Bu fonun amacı yapılan altın yatırımlarından getiri elde edilmesidir. Pek çok avantaj sunan bu fonda iki farklı yöntem kullanılarak yatırım yapılabilir. İlk yöntem doğrudan külçe altın paralarla yatırım yapmaya dayalıdır. İkinci yöntem ise borsa fonlarından altın hisse senetleri gibi altına dayalı işlem yapmaya dayalıdır.

4. Döviz

Uzun yıllardır sıklıkla tercih edilen bir yatırım aracı olan döviz, bir ülkenin para birimi alınırken diğer ülkeninkinin satılmasına dayalı bir yatırım çeşididir. Bu yatırım yapılırken genelde dalgalanma dönemleri beklenir. Fiyat düşükken alım yapılır, fiyat yükseldiğinde ise satış yapılarak kâr elde edilir. Bu yatırım yönteminde kâr tamamen döviz kuruna bağlıdır.

5. Repo

Repo yatırım aracında kısa süreli olan bir menkul kıymet belirli bir zamandan sonra ilk satıcısı tarafından geri alınır. Repo işlemi yapılırken yararlanılabilecek kıymetler arasında hazine bonoları, banka bonoları ve devlet tahvilleri gibi kıymetler sayılabilir. Genellikle piyasada bir likidite darlığı yaşanması durumlarında bu yönteme başvurulur.  

6. Yatırım Fonları

Bunlar; birikimlerin çeşitli araçlarda değerlendirilmek üzere profesyoneller tarafından yönetilmesine dayalı bir yöntemdir. Bu fonlar profesyonellerce minimum risk ve maksimum kazanç gözetilerek yönetilir. Bu yöntemle küçük boyutlu yatırımlarda da yüksek getiriler sağlanabilir. Profesyoneller tarafından yönetilen bu yöntemde büyük boyutlu yatırımların da takibi rahatlıkla yapılabilir. Aynı zamanda bu yöntemle elde edilen gelir hızlı bir şekilde nakde çevrilebilir. Bu avantaja ek olarak portföyü; döviz endeksli, sabit getirili ya da hisse senedi şeklinde çeşitlendirme yapılarak hem risk azaltılabilir hem de kazanç maksimize edilebilir.

7. Likit Fon

Tahvil, repo, hisse senedi veya tahvil gibi yatırım araçları likit fonda yer alabilen araçlar arasındadır. Bu yöntemin risk oranı oldukça düşüktür. Ancak buna paralel olarak getirisi de düşüktür. Genellikle bu fondan alınan getiri tek haneli olur. Enflasyondan korunmak istenen yatırımlar için bu fondan yararlanılabilir.

8. Bireysel Emeklilik Sistemi

Bireysel emeklilik sistemi olarak açılımı yapılabilen BES, adında emeklilik geçen ancak emeklilik planından bağımsız olarak birikim yapılan bir yatırım aracıdır. Farklı tutarlarla bu fona yatırım yapmak mümkündür. Bu sayede var olan emeklilik planına ek olarak bir yatırım oluşturulabilir.

9. Gayrimenkul

Gayrimenkul satın almak ve gayrimenkul sahibi olmak da uzun vadeli yatırım seçenekleri arasında yer alır. Finansal durumunuza uygun olarak satın alacağınız gayrimenkul ile sağlam bir yatırım yapabilirsiniz. Yalnızca bir gayrimenkul satın alarak değil bu yöntem altında birkaç yol daha izleyerek uzun vadeli yatırım yapabilirsiniz. Gayrimenkulü dilediğiniz zaman elinizden çıkarabilir ya da bulunduğu alanın değerlendiği dönemleri fırsat bilerek kiralama yapabilirsiniz. 

Gayrimenkul yatırım ortaklığına yatırım yapabilir, gayrimenkul eft ya da gayrimenkul fonlarını değerlendirebilir, gayrimenkul ortaklıklarını yatırım aracı olarak kullanabilirsiniz.

10. Devlet Tahvili

Tahvilin vadesi bir yıldan uzun olan borç senedi olarak tanımlandığından bahsetmiştik. Bu yatırım çeşidinde, devletin finansman ihtiyacını giderme amacı doğrultusunda devlete belirli bir süre zarfında sabit veya değişken faizle borç verilir. Verilen sürenin sonunda faiz getirisi elde edilir. Devlet tahvilleri risksizdir. En az bir, en fazla 10 yıllık vadelerle bu tahviller satışa çıkarılır.

Risk Oranı Yüksek Yatırım Araçları

1. Hisse Senedi

Hisse’ kelimesi tam olarak ‘ortaklık’ anlamına gelir. ‘Hisse Senedi’ ise bir şirketin ana parasının eşdeğer parçalarından her biridir. Hisse senetleri ile ilgili tüm yasal düzenlemeler Sermaye Piyasası Kanunu ve Türk Ticaret Kanunu’nda bulunmaktadır. Türk Ticaret Kanunu’nda hisse senedi, şirketin ana sermayesindeki en küçük parçası olarak tanımlanır.

Hisse senedi sahipleri, şirketin sermayesindeki pay oranı dikkate alınarak şirkete ortak olma, yönetime katılma, kâr payı ve oy hakkına sahip olur. Sermaye şirketlerinin hisse senedi çıkarmaları için SPK’dan (Sermaye Piyasası Kurulu) izin almaları zorunludur. Hisse senetleri, şirketler tarafından kaynak sağlama amacı ile çıkartılır, genellikle halka arz yöntemiyle ihraç edilir ve borsalarda işlem görmeye başlar.  Hisse senedi borsalarda işlem görürler alış ve satış üzerinden fiyat belirlenir. Riskli varlık olmasına sebep olan faktör hisse senedi fiyat aralığının artan talep ile fiyat yükselirken , elden çıkarılması veya talebe karşı satma isteğinde olanların sayısı ve hisse senedinin adedine göre düşüş görünür. Borsa İstanbul’da işlem gören hisseler günlük olarak bir gün öncesi kapanış fiyatına göre %10 yükselişe tavan %10 düşüşe taban fiyat uygulanarak ,aşırı alım- satım durumlarında fiyat kontrolü sağlanır. Hisse senetleri son 4 yılın gelir açısından en çok kazandıran yatırımı olurken piyasa oynaklıklarında en çok kaybettiren yatırım aracıdır. Fiyatlar ülke genel ekonomisi haricinde uluslararası piyasalarından çok etkilenir. Ayrıca şirketin temel oranları da en çok etkileyen faktörlerdir. Fiyat oynaklığı volatilite olarak bilinir. Volatilite aşırı dikkat gerektiren bir durumdur. Hisse senetleri kısa, orta , ve uzun vadeli olarak alınıp satılabilir hatta devredebilir, borç veya ipotek olarak sermaye piyasalarında araç olarak kullanılabilir. Miras olarak bırakılabilir. Hakların korunduğu yasal bir alanda işlem görür lakin şirketin hisse fiyatı aşırı düşüş veya yükseliş göstermesine arz ve talep oranı ile bakıldığından zarar hedge edilmez. Şirket iflas yoluna gitmesi halinde  hisse senetlerinin değerleri tamamen yok olabilir. Bu da hisse senetlerini riskli varlıklar arasına sokar.

2. Vadeli işlemler ve Opsiyon Borsası VİOP

VİOP, vadeli işlem ve opsiyon sözleşmelerinin Borsa İstanbul bünyesinde alım satımının gerçekleştirildiği Vadeli İşlem ve Opsiyon Piyasası’nın kısa adıdır. VİOP’ta işlem gören enstrümanlar genellikle hisse senetleri, endeksler, emtialar, dövizler gibi finansal ürünlerdir.

Vadeli işlem sözleşmeleri, belirli bir varlığın (örneğin hisse senedi, döviz, emtia) ileri bir tarihte, önceden belirlenmiş bir fiyat üzerinden alım veya satımını sağlar. Bu sözleşmelerin standardize edilmiş özellikleri vardır ve borsada işlem görürler.

Opsiyon sözleşmeleri ise belirli bir varlığı, belirli bir tarihte veya belirli bir tarihe kadar, önceden belirlenmiş bir fiyattan alma veya satma hakkı veren sözleşmelerdir. Opsiyon sözleşmelerinde alıcı, opsiyon primini öderken, satıcı ise bu hakkı sağlamak karşılığında primi alır.

VİOP, yatırımcılara fiyat dalgalanmalarından korunma (hedge) imkânı sağlar ve spekülatif amaçlı yatırımlar için fırsatlar sunar. Ancak, VİOP’ta işlem yapmadan önce iyi bir piyasa bilgisi ve risk yönetimi stratejisi geliştirmek önemlidir. Ayrıca, VİOP işlemleri genellikle türev ürünler olduğu için riskli olabilir ve piyasada ani fiyat hareketleriyle karşılaşılabilir. Bir nevi tahmin üzerinden alınan satılan sözleşmelerdir. Aşırı riskli alanlardır.

3.Varant

Varant nedir? Elinde bulunduran kişiye, dayanak varlığı ya da göstergeyi önceden belirlenen bir fiyattan belirli bir tarihte veya belirli bir tarihe kadar alma veya satma hakkı veren ve bu hakkın kaydi teslimat ya da nakit uzlaşı ile kullanıldığı menkul kıymet niteliğindeki sermaye piyasası aracını ifade eder. Varant satın alan yatırımcı ödediği bedel karşılığında bir dayanak varlığı değil, o dayanak varlığı alma ya da satma hakkını satın alır. Varant piyasaları riskli varlıklar içerisinde yer alır

4. Forex

Forex ülkelerin para birimlerinin karşılıklı olarak alınıp satıldığı, değerinin belirlendiği bir döviz piyasasıdır. İngilizce Foreign Exchange sözcükleri kısaltılarak türetilmiştir. Global forex piyasası günlük 6 trilyon dolar işlem hacmiyle, dünyada likiditesi en yüksek finansal piyasadır. Eğer Forex piyasasında bir de kaldıraç kullanarak işlem yapılıyorsa tamamen riske açık hale gelir.

5. Kripto Para

Kripto para, genellikle internet üzerinden kullanılmak üzere tasarlanmış, merkezî olmayan dijital para birimleridir. 2008 yılında piyasaya sürülen Bitcoin, ilk kripto para birimidir ve hâlâ en büyük, en etkili, en tanınmış kripto paradır. O zamandan beri geçen on yıl içinde, Bitcoin ve Ethereum gibi diğer kripto para birimleri hükümetler tarafından basılan paraya dijital bir alternatif sundu. Şuan dünyada ciddi talebi olan bir o kadar da borsası ve yatırımcısı bulunan kripto para temeli henüz hesaplanamayacak kadar özel bilgilerden olan elle tutulmayan elektronik verilerden oluşan para yerine geçen varlıklardır. Sayısı 10.000 üzerine çıkmış ve türevleri ile birlikte aşırı kazanç ve aşırı kayıplara sebep olacak yatırım araçlarıdır.

Yatırım modellerini bilgim yettiğince sıraladım ve Model portföyler kendi tecrübelerimden ortaya çıkmıştır. Herhangi bir alıntı içermez aynı zaman da yatırım tavsiyesi olmayacak kadar geniş açıdan baktım. Sadece finansal okuryazarlık bakımından bilgimize ek olsun. Yazımın bu kısmına kadar gelmiş iseniz ilginize teşekkürümü kabul edin  Hoşça kalın!