Serdar AYDOĞAN

Piyasa Balonu Nedir? Nedenleri, Etkileri ve Sonuçları

Piyasa balonu, piyasa fiyatlarının gerçek değerlerinin çok ötesine yükseldiğinde, mevcut hali ve gelecekteki makul değerlemesi üzerinde fiyatlanmasıdır.

Piyasa balonları içerisinde alış ve satışa konu olabilecek her türlü varlıklar da olabilir. Emtialarda, hisse senetlerinde, tahvil-bonolarında, kurlarda olduğu gibi alınıp satılan tüm piyasa ürünlerinde olabilir.

Piyasa Balonlarını Oluşturan Etmenler

Ekonomik Faktörler

• Aşırı Likidite : Finansal sistemde, çoğunlukla merkez bankası politikaları nedeniyle oluşan para bolluğu, para piyasalarında ciddi miktarlarda yatırıma yol açarak fiyatların gerçek değerlerinin ötesine yükselmesine neden olabilir. 1980’li yıllardan itibaren Merkez Bankaları da ülke yöneticileri gibi büyük sermaye sahiplerinin isteği üzerine piyasaya ucuz yollu para enjekte edilmesi ile yolunda kararlar aldı. 2000’li yıllardan sonra bu hız giderek arttı; bakınız https://serdaraydogan.com/2024/05/30/3-parasal-genisleme/. Bu piyasa için bolluk anlamına geldi ve risk iştahının artışına sebep oldu.
• Düşük Faiz Oranları : Faiz oranları düşük olduğunda, borç para almak daha ucuz hale gelir. Bu, yatırımcıları piyasada var olan tüm yatırım araçlarına yatırım yapmak için daha fazla borç almaya teşvik eder, fiyatları yükseltir ve potansiyel olarak bir balona yol açar. Aşağıda Amerikan Merkez Bankası FED’in faiz oranlarına bakıldığında son yıllar haricinde sürekli indirim uygulandığı görülmektedir.

Piyasa Psikolojisi

• Sürü Zihniyeti : Genelde halk sürekli artan piyasaya ilgi duyar. Her milletin yatırım araçlarına bakışı farklı olduğundan bazı yatırım enstrümanları popüler olarak görülür. Örnek olarak verildiğinde, ülkemizde 1980’lerden 2000’li yıllara kadar hisse senedi yatırımcı sayısı 1 milyon civarında iken, 2020’den bu güne kadar 8 milyon yeni yatırımcı hisse aldı. Güvenilmeyen ve uzak durulan Borsa İstanbul, 2020 yılından itibaren en çok konuşulan yer oldu. Aynı durum birkaç yıl önce kripto piyasalarında görüldü. Sürü zihniyeti piyasa balonları için oldukça önemlidir.
• Aşırı Güven : Piyasa balonlarına 3. aşamada, yani yükselen veya en zirvede giren yatırımcı, geçmiş dönemlerde çıkışı görerek piyasaya aşırı güven duyar. Hayal edilen rakamlara gelinmiş olması, daha ütopik rakamlara yöneltir. 2020 yılından beri piyasada olan, yatırımcısı hiç bir kriz görmeyen son yatırımcıların kendine olan aşırı güvenleri, piyasada balonların oluşumuna hız vermiştir.
• Spekülasyon : Piyasa fiyatları dalgalandırmanın ana unsurlarındandır. Alış ve satışa konu olmuş her varlık speküle edilebilir. Borsadan örnek verecek olursak, Borsa İstanbul’un son 4 yılı ciddi bir spekülasyon ile bu fiyatlara gelinmesini sağladı. Teknik olarak en iyi noktası tespit edilmesi zor olan piyasa balonları, sürekli yeni zirvelerle eskiden beri var olan yatırımcısını sürekli alt etmiştir. PD/DD oranlarını çift hanelere kadar taşımıştır.

Teknolojik Yenilikler

• Yeni Teknolojilerin Ortaya Çıkışı: Yeni teknolojiler heyecan veren yeni olaylarda en çok takip edilen alanlardandır. Yeni teknolojiye sahip olan şirketler takip edilir ve yatırım alır. Sürekli kendini yenileyen firmalar göz önünde bulundurulması, şirketin mallarına duyulan güvenin şirketin piyasa değeri üzerinde fiyatlamalar yapmasına neden olur.
• Medya ve Sosyal Medya : Son 20 yılda özellikle ağırlığını artıran sosyal medyanın yanında medya firma ürünlerinin tercihinde en önemli unsur olmuştur. Üretilen malların pazarlamasında medya ve sosyal medyanın önemi herkes tarafından bilinir. Medya ve sosyal medya, bazı firmaların spekülasyonunda çok önemli rol oynar. Fiyatların artması daha çok işlenen konu olurken, oluşturulan zenginlerin medyada boy göstermesi en geri toplumlarda bile ilgiyle izlenir ve para kazanma amacıyla girdikleri piyasayı en noktasına ulaştırırlar. Spekülatörler medyayı bu alanda bir nimet olarak görür. Hızlı fiyatlanmasında ve yeni yatırımcılara ulaşmasında çok önemli rol oynar.
• İşlem Platformlarının Etkisi : Teknolojik gelişmelerle beraber özellikle cep telefonu ile yaşanan hızlı dönem işlem platform sayılarının artışına sebep oldu. İşlem yapılan bu platformlar yeni yatırımcıları kendi alanlarında alım satım yapabilmek ve komisyon alabilmek amacıyla sayıları hızla arttı. Sayılarının artması ile daha çok yatırımcı piyasaya girdi. Teknik ve temel konuda yardımcı olan bu platformlar yeni piyasa balonların oluşumunda hız kazandı. En son 2020 de kripto balonunda işlem platformların öneminin arttığı bir dönemdir.

Düzenleyicilerin ve Politikaların Etkisi

• Hükümet Politikaları : Hükümetler, yönetiminde oldukları ülkenin piyasa değerlerinin iyi olmasında çaba harcarken uyguladıkları politikalarla var olan büyük firmalar ile büyüyen firmalara destek için hibe, teşvik, vergi affı gibi faaliyetlerde bulunur. Bu destekler, bazı şirketlerin aşırı büyümesine neden olabilir. Diğer unsurları da harfiyen uygulayan bazı şirketler, hayal bile edemeyecekleri noktalara gelebilir. Bu sebeplerle balonlar da oluşabilir. Son 4 yılda sermaye piyasasına yeni yatırımcılar katmak isteyen Borsa İstanbul, geniş katılımlı halka arzlarla şirket sayısını artırırken, içinde spekülasyonla bazı şirketlerde balon oluşmasını sağladı.
• Merkez Bankaları : Merkez bankalarının belirlediği parasal politikalar, özellikle faiz indirimleri, piyasanın genişlemesinde önemli bir unsur olmuştur. Düşük krediler, yatırımcıların sermaye edinimlerini kolaylaştırmıştır. Bu da piyasa yatırım alanı arayan kişi sayısını artırırken, var olan yatırım alanlarının sürekli değer kazanmasına sebep olmuştur. Yatırımcılar, düşük faizle aldıkları paraları sürekli artırmalarına sebep olurken, yatırım alanı olan şirketlerde balon fiyatlar oluşmasını sağlamıştır.

Borsa Balonunun 4 Aşaması

Borsa balonunun tipik yaşam döngüsü genelde 4 aşamada ilerler bu aşamalarda yukarıdaki grafikteki gibi davranış gösterir.

Gizli Dönem : Bu dönem genelde kurulan şirketin üst düzey finansal kurumların farkına vardığı dönemdir. Henüz bilinmeyen fakat iyi işler yapan firmaların olduğu, halka servis edilmeyen dönemden oluşur. Şirket genelde halka arz edilmemiş, insanlar tarafından alınıp satılabilecek durumda değildir. Halka kapalı ve gizli durumdadır. Asıl para kazananlar bu dönemde şirket ortaklarıdır. En ucuz dönemdir.

Farkında Oluş Dönemi: Bu dönem, şirketin genelde fiyat hareketlerinin başladığı dönemdir. Bu dönem ortasından itibaren genelde halka arz edildikleri ve fonların giriş yaptığı dönemlerdir. Tamamen göz önüne gelmese de bazı kurumların dikkatini çektiği bir dönemdir. Halka arz oranlarının gizli döneme göre arttığı bir dönemdir. Dönem sonunda halkın dikkatini çeker.

Çılgınlık Dönemi: Balon dönemidir. Fiyat sürekli artarken yatırımcı sayısı hızla artar; kazanç söylemleri hızla çoğalır. Yatırımcı sayısı sürekli artarken fiyat, defter değerine göre çift haneli katlara kadar ilerler. Medyada sürekli ön plandadır. Çığ gibi büyür. Methiyeler dizilen, her gün yeni hedef fiyat verilen akıl dışı bir dönemdir. Zenginlik amacıyla gelen sabırsız insanların tercih ettiği dönemdir. Birçok zengin oluş hikayesinin ana dönemidir.

Çöküş Dönemi: Döngünün dramatik dönemidir. Bu dönemin başı zirveden başlar ve piyasada haberlerle yeni gelen yatırımcıların fazla sayıda olduğu dönemdir. Fiyatların sürekli aşağı yukarı olduğu ve hacminin en fazla olduğu dönemle başlar ve fiyatlar bir önceki aya göre düşüş gösterir. Kaygı, korku ve şikayetlerin olduğu dönem sonunda trajediye dönecektir. Balonun patladığı dönemdir. Şirketin kurucusu ve ana ortakları hisselerini yeni gelen yatırımcılara teslim etmiştir. Halka arz oranı %80-90’ların üzerine çıkmıştır.

Yazımı buraya kadar okuduysanız .. Teşekkürümü de kabul edin lütfen! Şimdilik Hoşça kalın